Goedkope elektronica zorgt voor groeiende afvalberg

Bijna negen op de tien Europese consumenten bezitten goedkope elektronische producten, zoals laadkabels, USB-adapters, ledlampjes en gadgets. Veel van deze apparaten worden slechts kort gebruikt en verdwijnen vervolgens in het restafval of blijven ongebruikt in huis liggen. Vooral Nederlandse jongeren herkennen deze zogeheten fast tech-producten opvallend vaak niet als elektronica. Dat blijkt uit Europees consumentenonderzoek in opdracht van het WEEE Forum en Stichting OPEN.

Het onderzoek is uitgevoerd door Bellegarde Scientific Consulting onder 10.245 consumenten in twaalf Europese landen, waaronder 504 Nederlanders. Daaruit blijkt dat 87 procent van de Europeanen minstens één fast tech-product bezit en 78 procent het afgelopen jaar een dergelijk product heeft gekocht. De lage prijs, het gebruiksgemak en de beperkte verwachtingen over de levensduur spelen daarbij een belangrijke rol.

Met de term fast tech verwijst het WEEE Forum bewust naar fast fashion: goedkope producten die vaak maar korte tijd worden gebruikt en eenvoudig worden vervangen. Het gaat onder meer om laadkabels, USB-adapters, kleine ledproducten, draadloze oordopjes, elektronisch speelgoed en draagbare miniventilatoren.

Nederlandse jongeren

Opvallend is dat veel Nederlandse jongeren deze producten niet als elektronica herkennen. Slechts 60 procent van de Nederlandse 18- tot 29-jarigen weet dat fast tech-producten elektronische onderdelen bevatten. Nederland scoort daarmee het laagst van de twaalf onderzochte landen.

In België herkent 75 procent van de jongeren fast tech als elektronica, in Frankrijk 84 procent en in Ierland en Portugal zelfs 90 procent. Het Europese gemiddelde ligt op 83 procent. Van de Nederlandse deelnemers aan het onderzoek kocht 70 procent het afgelopen jaar minstens één fast tech-product. Onder jongeren ligt dat percentage met 86 procent aanzienlijk hoger. Europees gezien kocht 93 procent van de 18- tot 29-jarigen het afgelopen jaar fast tech, tegenover 61 procent van de 65-plussers.

Laad- en verlichtingsproducten

Vooral laad- en verlichtingsproducten zijn populair. Zo kocht 61 procent van de Nederlanders het afgelopen jaar minstens één product uit deze categorie, waaronder laadkabels, USB-adapters en goedkope ledverlichting. Daarmee worden deze producten vaker aangeschaft dan goedkope smartwatches en draadloze oordopjes (46 procent) en gadgets zoals draagbare ventilatoren (44 procent).

De lage prijs speelt een belangrijke rol bij de aanschaf. Van de Nederlandse fast tech-kopers noemt 56 procent dit als reden om dergelijke producten te kopen. Dat is vergelijkbaar met het Europese gemiddelde van 55 procent.

Korte levensduur

Uit het Europese onderzoek blijkt dat 58 procent van de kopers zich een fast tech-product kan herinneren dat maximaal zes maanden werd gebruikt. Bij 39 procent ging het om een product dat ongebruikt, na één keer of binnen een maand werd afgedankt.

Ook in Nederland worden veel producten slechts kort gebruikt. Bij 38 procent van de Nederlandse fast tech-kopers was het kortst gebruikte product binnen een maand alweer uit gebruik. Bij 15 procent was dat zelfs binnen een week en 8 procent gebruikte het product slechts één keer. Toch staat de beperkte levensduur de populariteit niet in de weg. Voor 63 procent van de Nederlandse kopers voldeed de levensduur aan de verwachtingen en 65 procent was tevreden over de kwaliteit.

Ook leidt de korte levensduur meestal niet tot een andere productkeuze. Wanneer Nederlanders fast tech-producten vervangen, kiest 57 procent opnieuw voor een goedkoop elektronisch product. Bijna een kwart (23 procent) kiest zelfs voor precies hetzelfde model.

Tevreden

Europees gezien is 61 procent van de consumenten tevreden over fast tech-producten. Hoewel 46 procent verwacht dat deze producten een kortere levensduur hebben dan duurdere alternatieven, denkt slechts 21 procent dat ze schadelijker zijn voor het milieu. Bovendien geeft 64 procent aan niet van plan te zijn minder fast tech te kopen.

‘Fast tech is de blinde vlek van de wereld van elektronisch afval’, zegt Pascal Leroy, directeur-generaal van het WEEE Forum. ‘Black Friday en Kerstmis zullen opnieuw een enorme golf elektronisch speelgoed, decoratieve verlichting, kleine gadgets, opladers en andere goedkope elektronica in onze huizen brengen. Hun lage prijs betekent niet dat ze geen milieukosten met zich meebrengen. We moeten ervoor zorgen dat ze worden ingezameld en gerecycled wanneer ze niet meer worden gebruikt.’

In het restafval

De groeiende stroom fast tech-producten wordt na gebruik lang niet altijd op de juiste manier afgedankt. Uit het Europese onderzoek blijkt dat 29 procent van de kopers ongebruikte apparaten thuis bewaart. Slechts 27 procent brengt afgedankte producten naar een recyclingcentrum of gemeentelijke inzamelvoorziening en 19 procent maakt gebruik van inzamelpunten in winkels.

Een aanzienlijk deel belandt echter op de verkeerde plek. Zo gooit 23 procent fast tech bij het huishoudelijk afval, 21 procent bij het plasticafval en 7 procent in openbare afvalbakken. Van de ondervraagde kopers gebruikt 27 procent uitsluitend afvalroutes om van ongewenste apparaten af te komen.

Ook in Nederland verdwijnen veel kleine elektronische apparaten in het restafval. Van de Nederlandse fast tech-kopers heeft 25 procent weleens een dergelijk product bij het restafval gegooid. Daarnaast heeft 8 procent fast tech via de plasticafvalbak afgedankt en eveneens 8 procent via een afvalbak op straat. Daar staat tegenover dat 35 procent van de Nederlandse consumenten fast tech weleens heeft ingeleverd bij de milieustraat. Dat is meer dan het Europese gemiddelde van 27 procent. Verder bracht 19 procent afgedankte apparaten naar een inzamelpunt voor kleine elektrische apparaten in een winkel.

De manier waarop consumenten hun apparaten afdanken, wordt in belangrijke mate bepaald door gewoonte en gemak. In Nederland noemt 43 procent gewoonte als reden voor de gekozen afdankmethode en 30 procent gemak.

Opvallend is dat verkeerde afvalscheiding niet altijd bewust gebeurt. Van de Europese consumenten die uitsluitend afvalroutes gebruiken, geeft 21 procent aan dit juist te doen om het milieu te beschermen. Dat wijst op onduidelijkheid over de juiste manier om kleine elektronische apparaten af te danken.

Stichting OPEN

Jan Vlak, algemeen directeur van Stichting OPEN, maakt zich zorgen over de hoeveelheid kleine elektronica die op de verkeerde plek terechtkomt. ‘Een goedkope laadkabel, adapter of set oordopjes lijkt op zichzelf klein en onbeduidend. Maar klein wordt groot als miljoenen consumenten hetzelfde doen, want al die producten bij elkaar vormen een enorme hoeveelheid elektrisch afval.’

Vooral het gebrek aan kennis onder jongeren vindt hij zorgwekkend. ‘Het is verontrustend dat zoveel mensen – vooral jongeren – zich niet realiseren dat ze met elektronica te maken hebben. Hierdoor belanden veel van deze producten in het restafval. Zo gaan er waardevolle grondstoffen verloren. En omdat deze kleine apparaten vaak batterijen bevatten, zorgt dit ook voor een risico op afvalbranden.’

Stichting OPEN ziet in de onderzoeksresultaten aanleiding om de voorlichting verder voort te zetten. ‘Dit laat zien dat er nog meer maatschappelijke bewustwording nodig is over dit onderwerp. Wij gaan daarom onverminderd door met voorlichting op scholen en gerichte campagnes voor jongeren’, aldus Vlak.

Online verkoopplatforms

Het WEEE Forum wijst daarnaast op een structureel probleem bij de online verkoop van goedkope elektronica. Producten worden via internationale platforms aangeboden door bedrijven die mogelijk niet geregistreerd zijn onder de nationale wetgeving voor producentenverantwoordelijkheid.

Wanneer verkopers niet aan hun verplichtingen voldoen, worden mogelijk geen recyclingbijdragen betaald en blijven verplichtingen voor terugname en verwerking onvervuld. Inzamelaars en recyclers moeten deze producten uiteindelijk wel verwerken, zonder dat daar de bijbehorende financiering tegenover staat.

Uit het Europese onderzoek blijkt dat 57 procent van de consumenten niet weet dat online platforms die elektronica verkopen wettelijk verplicht zijn financieel bij te dragen aan de inzameling en recycling van elektronisch afval. Slechts 29 procent is bekend met deze verplichting. Nog eens 14 procent heeft ervan gehoord, maar kent de details niet.

‘Het principe zou eenvoudig moeten zijn: als je geld verdient met de verkoop van elektrische en elektronische producten in een land, moet je bijdragen aan de kosten van inzameling en recycling wanneer consumenten deze producten afdanken’, stelt Leroy.

Hij benadrukt dat producenten die zich aan de regels houden al bijdragen aan deze systemen. ‘Online marktplaatsen mogen geen achterdeur vormen waardoor elektronica op de markt komt zonder dat iemand financiële verantwoordelijkheid neemt voor wat er daarna mee gebeurt.’

WEEE Forum

Het WEEE Forum beschouwt dit niet alleen als een milieuprobleem, maar ook als een kwestie van eerlijke concurrentie. Bedrijven die aan de verplichtingen voor uitgebreide producentenverantwoordelijkheid voldoen, maken kosten die niet-nalevende concurrenten kunnen vermijden. Hierdoor kunnen bedrijven die zich wel aan de regels houden op achterstand komen te staan.

‘Consumenten die tijdens Black Friday online winkelen, zouden niet bij iedere verkoper hoeven te onderzoeken of deze aan de milieuregels voldoet’, zegt Leroy. ‘De platforms die deze verkopen mogelijk maken, bevinden zich in een sterke positie om ervoor te zorgen dat verkopers zich aan de regels houden en dat de recyclingkosten van de verkochte producten worden gedekt.’

Brandgevaar

Naast het verlies van waardevolle grondstoffen brengt fast tech risico’s met zich mee voor de afval- en recyclingsector. Kleine elektronische apparaten bevatten kunststoffen, metalen en andere materialen die kunnen worden teruggewonnen en opnieuw gebruikt. Wanneer deze producten bij het restafval terechtkomen, gaan deze grondstoffen verloren.

Een groeiend aantal apparaten bevat bovendien lithium-ionbatterijen. Wanneer deze bij het huishoudelijk afval belanden, kunnen ze tijdens de inzameling, sortering of verwerking beschadigd raken. Dat kan brand veroorzaken in inzamelvoertuigen, sorteerinstallaties en afvalverwerkingsbedrijven.

Uit onderzoek van de Batteries Roundtable van het WEEE Forum blijkt dat 36 procent van de ondervraagde bedrijven die elektronisch afval verwerken in het voorgaande jaar te maken kreeg met een batterijgerelateerde brand op hun locatie. In Frankrijk verdubbelde het aantal branden bij afvalverwerkingsbedrijven dat verband hield met lithiumbatterijen tussen 2019 en 2023. Vooral wegwerpvapes, draadloze oordopjes, klein elektronisch speelgoed en andere producten met batterijen vormen een aandachtspunt.